Homo sapiens’in Yolculuğu
1. Afrika Savanları’nda İnsan Keşfi
En eski insan fosili (Homo
sapiens ve kökeni olan Homo cinsi), Afrika kıtasında görülmüştür.
·
İnsanın kökeni sayılan; insana
benzeyen ilk tür, yaklaşık
2,5 milyon yıl önce Afrika'da keşfedilmiş ve evrimin ilk aşamasını bu kıtada
geçirmiştir.
·
Anatomik olarak modern insan kabul edilen Homo sapiens’in anavatanı da Afrika‘dır ve yaklaşık 300.000 yıl önce
yine bu kıtada ortaya çıkarılmıştır.
· Homo sapiens’in dünyaya
yayılışı bir süre
Afrika’da yaşadıktan sonra gerçekleşmiş, günümüzden yaklaşık 70.000 - 100.000
yıl kadar önce Afrika kıtasını terk ederek diğer kıtalara (Asya, Avrupa,
Okyanusya ve Amerika) yayılmıştır.
İnsanlık
Tarihinin Başlangıç Noktası ve İlk İnsan
Her ne kadar ilk insanın yaklaşık 2,5 milyon yıl önce
dünyada var olduğu kabul edilse de insan ailesinin serüvenini aşağı yukarı 7
milyon yıl önceye kadar taşıyanlar olmuştur.
Ancak Homo adı verilen insan cinsine ait türlerin varlığı 2,3 milyon yıl
öncesine aittir.
2013 yılında Etopya’nın
kuzeydoğusunda, Afar bölgesindeki kazılarda ele geçen bir alt çenenin insana
ait olduğu tespit edilince, ilk insanın 2,8 milyon yıl öncesinde Doğu Afrika’da
var olduğu gündeme geldi.
Böylece Dördüncü zamanın (Kuvaterner) başlangıcından itibaren
insan türünün tüm insansılardan farklı, kendine özgü uzun, zorlu ve nice
tehlikelerle dolu günümüze kadar uzanan baş döndürücü, heyecan verici
biyokültürel serüveni başlamıştır.[1]
Doğu Afrika savanlarındaki bu insan keşfi,
bilim insanlarında derin tartışmalar yarattı. Örneğin Amerikalı paleoantropolog
Tim White’a göre aferensis iki kola ayrıldı; bir kol 3
ile 2 milyon yıl arasında insan cinsine doğru evrimleşirken çağdaşı olan diğer
insansılarla, genetik izolasyon başta olmak üzere, tüm köprüleri attı. Diğer
kol ise kaba ve narin insanlara doğru gelişti.[2]
M. Wolpoff’un
önerdiği modelde, narin yapılardan bir kol insan cinsinin atası oldu.[3]
Bir başka görüşe göre, insan cinsinin
kaynağı bunlardan hiçbiri olmadı; üçüncü zamanın pliyosen döneminde bağımsız
bir kol olarak evrimleşti, insansılar bypas edildi.
Kimi araştırmacılar da orrorin tugenensis insan
cinsinin atası olabilecek en iyi adaydır.
Özetle söylersek
insanın, insan olma yolundaki serüveni hiç te öyle kolay mesafe kat etmedi.
Milyon yıllarla ifade edilen bu gelişim, Darwin’in evrim teorisini oldukça
yetersiz hale getirse de sonuç olarak desteklemektedir.
Evrim karşıtlarının ise, “Maymunduk madem,
niye şimdiki maymunlar insana evrilmiyor?” safsatasını boşa çıkarıyor.
Konuyu biraz daha derinleştirelim.
Lucy (Australopithecus
afarensis)
Lucy (AL 288-1), yaklaşık 3,2
milyon yıl önce yaşamış ve 1974 yılında Etiyopya'da keşfedilmiş yetişkin bir dişi Australopithecus
afarensis fosilidir. İskeletinin yaklaşık %40'ının korunmuş olması, onu insan
evrimi tarihinin en ikonik ve bilgilendirici buluntularından biri haline
getirmiştir.
Australopithecus afarensis ("Australo" güneye ait,
"pithecus" maymun, "afar" Etiyopya'da bulunan Afar Bölgesi,
" -ensis" eki ise türün bulunduğu yöre adına ithafen getirilen
ektir), Pliyosen'de Doğu Afrika'da, yaklaşık 3,9 ila 2,9 milyon yıl önce
yaşamış, soyu tükenmiş bir australopitesin türüdür.
Lucy Australopithecus
afarensis’in bulunuşu ve özellikleri:
• Paleoantropolog Donald Johanson
ve ekibi, 24 Kasım 1974'te Etiyopya'nın Afar bölgesindeki Hadar vadisinde Lucy adını verdikleri iskelet
parçalarını bulmuştur.
• Fosile Lucy
adının verilmesi, kazı kampında The
Beatles grubunun "Lucy in the
Sky with Diamonds" şarkısının çalması üzerine verilmiştir.
• Australopithecus afarensis türüne ait Lucy’nin orijinal kemik kalıntıları, Addis Ababa'daki Ulusal
Etiyopya Müzesi bünyesinde korunmaktadır.
• Lucy yalnızca 105
cm boyunda dişi bir bireydir. Türün erkek bireyleri ise yaklaşık 151 cm boya
ulaşabiliyor.
• Leğen ve diz eklemi kemikleri modern insanlar gibi dik
yürüyebildiğini kanıtlıyor. Ancak uzun kolları ve kavisli el parmakları,
ağaçlara tırmanma yeteneğini gösteriyor.
• Yüz hatları maymun benzeri bir yapıya sahiptir. Beyin hacmi
500 santimetreküpten küçüktür ve bu boyut modern insan beyninin yaklaşık üçte
biri kadardır.
• Diş yapıları üzerinde yapılan mikroskobik incelemeler;
meyveler, yapraklar, tohumlar, kökler ve böceklerden oluşan bitki ağırlıklı bir
diyetle beslendiğini ortaya koyuyor.
Şimdi, 1974’ten 26 yıl önce yapılan bir başka paleoantropolojik
kazıya geçelim.
Proconsul Kafatası Keşfi 1948
İngiliz paleoantropolog Mary Leakey tarafından 1948
yılında Kenya'da keşfedilen bir
kafatası fosili tarihin akışını değiştirdi. Victoria Gölü’ndeki Rusinga
Adası'nda keşfedilen bu Proconsul
kafatası (KNM-RU 7290 örneği), Miyosen döneminde 21 ila 17 milyon yıl önce yaşamış ve soyu tükenmiş bir primat cinsine
aitti. Başlangıçta Proconsul africanus olarak tanımlanan kafatası, 1993
yılında yapılan detaylı incelemeler sonucunda Proconsul heseloni türü
altına yeniden sınıflandırıldı. Doğu Afrika'da yaşamış soyu tükenmiş ilkel bir
primata ait olan bu kafatası, hem köpeksi
maymunların hem de modern insansı maymunların (hominoidlerin) özelliklerini bir arada
taşıyan geçiş formu nitelikleriyle primat evriminde kilit bir yere sahipti.[4]
Mary Leakey (1913–1996), bu keşikle birlikte insan
evriminin Afrika kökenini kanıtlayan en önemli fosilleri ve arkeolojik
buluntuları gün yüzüne çıkaran İngiliz paleoantropolog ve arkeolog oldu. Eşi Louis Leakey ile birlikte Doğu
Afrika'da yürüttüğü titiz saha çalışmalarıyla modern paleoantropolojinin kurucu
isimlerinden biri kabul edildi.
Mary Leakey, eşi Louis’in
1972'deki vefatından sonra Olduvai
Boğazı ve Laetoli'deki kazıları
tek başına yönetmeye devam etti. Taş aletlerin sınıflandırılması için
geliştirdiği sistematik yöntemler ve saha disiplini bugün hala arkeolojide
standart olarak kullanılmaktadır. Oldowan
Taş Alet Tipolojisi, Leakey’in arkeoloji literatürüne kazandırdığı bir
kavramdır.
Leakey’den 26 yıl sonra Johanson ve ekibinin bulduğu Lucy
fosili, Proconsul kafatasını yeniden gündeme getirdi ve insanlık tarihinin
başlangıç noktasına yerleştirdi.
Leakey ailesi, günümüzde üçüncü nesil paleoantropolog fertleriyle Kenya’da çalışmalarını
sürdürmektedir. Louis ve Mary Leakey’in Kenya doğumlu oğlu Richard
ve kızı Louise, Turkana Gölü
bölgesinde çok sayıda paleoantropolojik proje yürüttü. 1998'de Richard ve eşi Meave Leakey, üç milyon yıldan daha eski bir hominin fosili
keşfetti ve ona isim verdi: Kenyanthropus
platyops ("Kenya'nın
düz yüzlü insanı").
Anlaşılan şu ki, primatlar (insansılar), insan olma
serüveninde Homo sapiens sapiens’e ulaşıncaya
kadar oldukça farklı yollar denedi ve pek çok tür bu yolculukta yer aldı.
İnsanın Türsel Çeşitliliği
2 milyon yıl öncesine ait Homo cinsi içindeki türsel
çeşitlilik giderek daha fazla bilim adamı tarafından kabul görmektedir. Doğu ve
Güney Afrika’da toplam altı bölgede; Omo, Koobi Fora, Chemeron, Olduvai, Malawi
ve Sterkfontein’de pliyosen sonu yahut pleistosenin başlarında Homo cinsine ait
türler yaşamıştır.[5]
Afrika’nın bu bölgelerindeki Homo grupları iki tür altında
toplanır: Habilis ve rudolfensis. Bu iki tür söz konusu bölgede bir arada
yaşamakla birlikte, bazı anatomik özellikleriyle birbirlerinden ayrılmaktaydı.
Homo rudolfensislerin yassı ve geniş yüzleri, iri molerleri
vardır. Antropolojide moler, başı dar, kafatası uzunluğu genişliğinden fazla
olan kişilere denir. Bu cinsin diş mineleri kalın, beyinleri habilislerinkinden
iridir. Habilisler ise daha küçük beyinlidir, anatomik yapıları insan
formlarına biraz daha uzaktır. Bu iki türden hangisinin daha sonraki insan
formlarına doğru evrimleştiği bilinmemektedir.[6]
Australopitekuslar ile Homo cinsi arasında ki ilişki halen
tartışılmaktadır. Yeni buluntular ilk insanın taksonomisini daha da karmaşık
hale getirmiştir.
Devam edecek: İlk insan türünün Afrika’daki evrimi ve
dağılımı
Kaynak:
Özbek, Metin (2018), Dünden Bugüne İnsan, İmge Kitabevi
White, Tim (2003), Early Hominids--Diversity or Distortion? (Erken
Hominidler-- Çeşitlilik veya Bozulma mı?)
Leakey, Mary (1984), Disclosing the Past, Autobiographi
Leakey, Mary (1971), Olduvai Gorge: My Search for Early Man (Oldowan
Geleneği - İnsanlığın İlk Taş Aletleri), Cambridge University Press
Leakey, Richard E. (1994), The Origin Of Humankind, Basic Books
Leakey, Richard E. (2006), The First Humans - Origin and Early
Evolution
of the Genus
Homo, Springer Press, New York
[1] Özbek,
2018; 120
[2] White,
2003; Kaliforniya Berkeley Üniversitesi'nden Profesör Dr. Tim White, kariyerinin henüz başında, 1976'da Mary Leakey ile birlikte Tanzanya'daki Laetoli ayak izlerinin kazısında yer aldı
ve 1978'de Donald Johanson ile ünlü "Lucy" (Australopithecus
afarensis) fosilinin analizlerini kaleme alarak insan soy ağacının yeniden
çizilmesine öncülük etti.]
[3] Wolpoff,
1980
[4] Leakey,
1984; 8
[5] Leakey,
2006; 13
[6] Leakey, 1994;
28



























