Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VIII (Rönesans, Avrupa’da Kapitalizmin Şafağı)

Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VIII

(Rönesans, Avrupa’da Kapitalizmin Şafağı)

 

1453’te Konstantinopolis’in Türkler tarafından fethi ve Doğu Roma’nın yıkılması, sadece Osmanlı devletini bir imparatorluğa dönüştürmekle kalmadı, Batı dünyasında önemli dönüşümlere neden oldu.

Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı. Avrupa’da yeniden doğuş anlamına gelen Rönesans, hemen ardından Reform hareketleri ve Coğrafi Keşifler başladı.

Yeni bir çağa adım atarken,  Osmanlı coğrafyası da bu dönüşümden etkilenecekti. Karadeniz Bölgesi, bu değişimden ne kadar nasibini alacaktı?

Yeni Çağ’ın değişimlerine kısaca bir göz atalım.

 

Rönesans, Reform ve Coğrafi Keşifler

 

Rönesans'ın Batı'da ve Okyanus ötesinde siyasi etkisi muazzam olmuştu. Avrupa toplumları bilimde ve sanatta kendini yeniden şekillendirmiş, dinsel alanda Reformlara ve Karşı-reformlara sahne olmuş, sonraki yüzyıllarda siyaseti etkileyecek olan bir dizi entelektüel siyasi fikir türemiştir.

Rönesans hümanizmi, Batı medeniyetinin şekillenmesinde kilit bir rol oynamıştır. Antik Dönem bilgisinin kullanımı toplumda yeni bir odaklanma yaratmış, insan olmanın ne anlama geldiği sorgulanırken, sanatta atılımlar ve dinde reformlar gerçekleşmiştir.

Katolik ve Ortodoks kiliselerine karşı Reform hareketleri 16. yüzyılda başlamış ve tüm Avrupa'yı etkilemiştir. Katolik Kilisesi'nin aşırı zenginleşmesi ve yozlaşması, siyasetle ve dünyasal etkinliklerle daha fazla ilgilenmeye başlaması birçok din adamının tepkisini çekmiştir.

Reform hareketleri önce Almanya'da başlamış, sonra Fransa, İngiltere ve tüm Kuzey Avrupa ülkelerinde etkili olmuştur. Almanya’da Martin Luther, Fransa’da Jean Calvin’in başını çektiği Reform hareketi Protestan mezhebini doğurmuştur.[1]

Coğrafi keşifler bu dönemde hızlanmıştır. İspanyol ve Portekizli denizciler Okyanusa açılarak, Osmanlı’nın vergilendirdiği İpek Yolu’nu deniz aşırı giderek aşmayı çalışmıştır. Kristof Kolomb, Ferdinand Macellan, Vasco de Gama gibi denizcilerin öncülüğünde dünya yeniden keşfedilmeye başlandı.

İnsanlık dünyayı keşfe yöneldiği çağda Feodalizm ve ona ait kapalı ekonomi parçalanmaya başladı. Üretim araçlarında yenilenme ve teknik gelişme, üretim güçlerin değişimini de beraberinde getirdi. Üretim araçlarının gelişmesi ve teknik yenilenme sonunda güçlü, merkezi krallıklar ortaya çıktı. Kentler yeniden büyümeye başladı; ticari ve yönetsel anlamda önemleri arttı. Feodal birimler çözülürken, ulusal yapılar yükselmeye başladı.

Feodalizmin bağrında yeni bir üretici güç doğuyordu. Tarımda feodal serflerin yerini tarım işçileri alacak, kentlerde ise sanayi işçileri bu yeni üretim tarzının üretici sınıfını oluşturacaktı.

Yeni Çağ’ın felsefesi, insan sevgisini benimseyen, evrenselliği önemseyen ve insanı üstün bir varlık olarak gören hümanist felsefeydi.  

 

Rönesans Sanatı ve Hümanizm

 

Hümanistler, Antik Dönem’in metinlerin yeniden ele alarak bu eserleri tercüme edip yorumladılar. Bu fikirlerin çoğu -farklı aşamalarda- teoloji, felsefe, bilim (doğa felsefesi) ve siyaset teorisi gibi birçok düşünce alanına nüfuz etti ve zamanla yerleşik fikirlerin sorgulanmasına yol açtı.

 

Yahuda'nın Öpücüğü ya da İsa'nın Hümanizmi

 

Rönesans’ın başlangıcını imleyen "sanatsal diriliş”, Rönesans’ın öncü ressamlardan Giotto Di Bondone tarafından gerçekleştirdi. Giotto, döneme büyük katkısından dolayı modern Batı resminin kurucusu olarak kabullenildi ve çağdaşı olan ressamları etkiledi.

Bu tabloda Hz. İsa'nın hümanizminin insancıl bir tasvirini görürüz ve Rönesans'ın karakteristik bakış açısı olan Tanrı ile insan arasındaki ilişkiye tanık oluruz. [2]

Yahuda'nın Öpücüğü ( veya İsa'nın Yakalanması ), Giotto'nun 1303-1305 yıllarına tarihlenen bir freskidir (200x185 cm) ve Padova'daki Scrovegni Şapeli'ndeki fresk döngüsünün bir parçasıdır. Alt orta kayıtta, sunağa doğru bakan sağ duvarda, İsa’nın Çilesi Hikâyeleri’ne dâhildir.

Tüm döngünün en ünlü sahnelerinden biri olan bu sahne, ihanet anını betimler,  açık havada geçmektedir. Çok sayıda karaktere rağmen, güç hatlarının (örneğin sahneyi yatay olarak kesen ve Kayafa'nın işaret ettiği merkezde birleşen üç kol çizgisi) ve gardiyanların onu tanıyıp tutuklayabilmesi için öne eğilip İsa'yı öpen Yahuda'nın cübbesinin geniş sarı alanı sayesinde merkezi çekirdek mükemmel bir şekilde tanımlanabilir. Önceki sahnelerde genç ve sakin olan Yahuda'nın yüzü, burada vahşi bir maskeye dönüşmüş ve halesi kesinlikle kaybolmuştur. İsa ile haini arasındaki hareketsiz ve yoğun göz teması, çevredeki silahlı adam kalabalığının telaşıyla tezat oluşturarak şiddetli bir drama etkisi yaratır.

Ancak daha yakından baktığımızda, Petrus’un, Başkâhin’in hizmetkârı Malkus'un kulağını bıçakla kesmesi, eğilmiş, arkadan görünen, başı gri bir pelerinle örtülü bir adam tarafından pelerininden tutulması gibi diğer eşlik eden sahneleri fark ediyoruz. Silahlı adam grupları, başlarının üst üste dizilmesiyle (bir zamanlar miğferlerinde metalik renkler vardı, şimdi karartılmış) ve her şeyden önemlisi, havaya kaldırılmış mızrak, teber, sopa ve meşalelerin sayısıyla tanınabilen iyi bir şekilde organize edilmiştir. Sağdaki gruptaki figürler biraz daha yapılandırılmıştır ve aralarında boru çalan bir adam da vardır.

İkonografi çalışmaları Batı’da geleneksel olmasına rağmen bu sahnede Giotto, içeriği derinlemesine yenilemiş, ona olağanüstü bir psikolojik ve dramatik gerilim katmıştır.

 

Michelangelo ve Âdem’in Yaratılışı

 

Âdem’in Yaratılışı ( İtalyanca: Creazione di Adamo ), İnsanın Yaratılışı olarak da bilinir, İtalyan sanatçı Michelangelo'nun Sistine Şapeli'nin tavanının bir parçasını oluşturan ve yaklaşık 1508-1512 yılları arasında boyanmış bir fresk resmidir.

Sistine şapelinin tavanını resimleyen Michelangelo, Âdem’in Yaradılışı adlı çalışmasında Tanrı’yı insan biçiminde tasvir eder. Antik dönem mitolojisinde olduğu gibi, tanrıların insan biçiminde tasvir edilmesi (antropomorfizm), Rönesans’ın paganizmle bağlantısını yeniden kurduğu anlamına gelmektedir.

 

Da Vinci ve Erminli Kadın Portresi

 

Leonardo da Vinci (1452-1519), Rönesans döneminde yaşamış İtalyan hezârfen, döneminin önemli bir filozofu, astronomu, mimarı, mühendisi, mucidi, matematikçisi, anatomisti, müzisyeni, heykeltıraşı, botanisti, jeoloğu, kartografı, yazarı ve ressamıdır.

 Hezârfen ya da polimat, pek çok farklı disiplinde engin bilgiye sahip olan kişidir. Özellikle antik dönemin bilim insanlarının çoğu, günümüz standartlarında hezârfen kabul edilir. Ancak bu günümüzde, tarihte olduğundan çok daha ulaşılması zor bir hedeftir, çünkü günümüz bilim dünyası eskisinden, eklenmiş bilgilerin sayısının yüksekliğinden dolayı, çok daha gelişmiştir ve o kadar bilgiye sahip olmak da dolayısıyla gerçekleştirmesi çok daha güç bir şeydir.

Antik Yunan bilim insanlarından Aristoteles ilk homo universalis (Latince: evrensel veya bütün insan) olarak biliniyor. Ancak homo universalis idealinin vücut bulmuş hâli olarak bilinen kişi Rönesans hümanistlerinden İtalyan bilim insanı ve ressam Leonardo da Vinci'dir.[3]

En tanınmış yapıtları Vitruvius Adamı (1490-1492), Mona Lisa (1503-1507) ve Son Akşam Yemeği'dir (1495-1497). Rönesans sanatını doruğuna ulaştırmış, yalnız sanat yapısına değil, çeşitli alanlardaki araştırmaları ve buluşlarıyla da tanınan, gelmiş geçmiş en büyük sanatçı ve dehalardan biri kabul edilir.[4]

Erminli Genç Kadın Portresi: Yaklaşık 1492, ahşap üzerine yağlıboya, Czortoryski Müzesi, Krakow. Saflığın ve erdemin simgeleştiği bu portrenin ressamı ünlü Leonardo da Vinci’dir. Bilimsel deneyleriyle tanınan da Vinci’nin çalışmaları, Rönesans hümanizmi yanında sanat ve bilimi de aynı ölçüde önemsediğini ortaya koyar.[5]

 

15. yy.’da Karadeniz

 

Anadolu’nun birçok yerinde olduğu gibi, bu dönem Karadeniz’in Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türk beyliklerinin egemenliğinden Osmanlı himayesine geçtiği dönemdir.  Bizans yönetimine son verilmiş ancak yüzyıllardır bu topraklarda yaşamış Gayrimüslim unsurlar; Rum ve Ermeni topluluklarının Türklerle bir arada yaşadığı çağ olmuştur. Bölgeye Kuzey Doğu’dan gelen Lazki, Çerkez ve Gürcü toplulukları da eklenince, karşılıklı sosyal ve kültürel etkileşim iyice renklenmiştir.

Ayrıca bu dönemde Karadeniz toplumunu dışa bağlayan deniz ticareti sayesinde İstanbul’la, oradan da Batı’yla muazzam bir iletişim ağı kurulmuştur. Buna rağmen bölgede feodal yapı kendi oluşumunu yeni yapılandırmakta, Ayanlar Dönemi olarak adlandırılan 17. yy.’ın ortalarına kadar gelişimini sürdürmektedir.   

 

Kaynaklar:

Kaya, Murat. 2020, Protestan Reformunun Almanya’da Ortaya Çıkış Süreci, Anasay Dergisi, Sayı 11, Şubat 2020

Labno, Jeannie. 2013, Rönesans Ayrıntıda Sanat, İş Bankası Yay.

Oxford Dictionary of English 2e, 2003, Oxford University Press.

Britannica,  Encyclopædia. 2011, Ultimate Reference Suite, Chicago.

  

 

Ünye Kent, 05.11.2025

https://www.unyekent.com/kose-yazilari/karadeniz_arkeolojisi_bizans_donemi_-_vii_ronesans_avrupada_kapitalizmin_safagi-5630.html

Dipnot:

---

[1] Kaya, 2020; 177

[2]  Labno, 2013; 11

[3] Oxford Dictionary, 2003

[4] Britannica, 2011

[5] Da Vinci’nin döneme damgasını vuran en önemli eseri Milano’da Santa Maria delle Grazie Manastırı’nın yemekhane duvarındaki Son Akşam Yemeği’dir. Ancak ayrı ve daha detaylı bir makale konusudur.

Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VII (Patristik ve Skolastik Felsefe, Kiliselerin Ayrışması)

 

Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VII

(Patristik ve Skolastik Felsefe, Kiliselerin Ayrışması)

 

Hristiyan felsefesi, Hristiyanlık dininin ortaya çıkışıyla başlayan ve 15. yüzyıla kadar geçen sürede Batı felsefesi için kullanılan bir adlandırmadır. Hristiyanlık, yayılma sürecinde bazı felsefi görüşlerle karşı karşıya gelmiştir. Hristiyan dinine karşı yapılan eleştirileri savunmak adına bu din içinden bazı filozoflar çıkmıştır. Bu filozofların felsefesi, apoloji (savunma) olarak bilinir. Bu savunma felsefesi, ilk zamanlarda “putperestlik” yahut bazı felsefi görüşlere karşı yapılsa da zamanla dini açıklama felsefesine dönüşmüştür.

Dinî inanç ile felsefi düşüncelerin kaynaşması yaşanmış ve felsefenin tüm alanlarında din etkili olmaya başlamıştır. Bu etkinin olumsuz yansımaları da olmuştur. Felsefeye karşı alınan bu tutumdan dolayı bu dönemde felsefenin yanında bilim de dışlanmıştır. Felsefe ve bilim merkezleri bir bir kapatılmıştır. Hristiyan düşüncesine zarar verdiği gerekçesiyle 6. yüzyılda Yunan Akademisi de kapatılmıştır. Dinî inanç ile felsefi düşüncelerin kaynaşması yaşanmış ve felsefenin tüm alanlarında din etkili olmaya başlamıştır.

Bu dönemde temel olarak inancın bilgiyi mümkün kıldığı düşünülür. Amaç yeni bilgiler oluşturmak değil, kutsal olanı anlamaya çalışmaktır. Uzun bir zamana (ortalama olarak bin yıl) denk gelen Hristiyan felsefesi, Patristik ve Skolastik felsefe olarak iki temel dönemle sınıflandırılır.

 

Patristik Felsefe

 

Patristik Dönem, MS 2-MS 8. yüzyıl arasında kalan ilk dönem Hristiyan felsefesidir. Bu dönem Hristiyan filozofları aynı zamanda din adamlarıdır. Tertullian, Cellemens ve Augustinus, bunların önde gelenleridir ve “Kilise Babaları” olarak da adlandırılırlar. İsmini bu adlandırmadan alan Patristik Dönem’de özellikle Augustinus’un izlediği akılla dini açıklama yolu, inancın temel öğretisi hâline gelmiştir.

Patristik felsefe, Hristiyanlık öğretisini meydana çıkarmak, bu öğretiyi felsefenin kavramsal araçlarını kullanarak temellendirmek ve bu amaçla onu putperestlerin saldırılarına karşı korumak yönündeki çabalardan oluşur.

Hristiyanlığa karşı yapılan saldırıları, Platon’un ve Plotinos’un görüşlerinden yola çıkarak karşılamaya çalışır.

Kilise'nin ileri gelenleri Ortaçağ’da “aziz" (Sanctus, Saint) sayılmış ve girişimleri “Patristik Felsefe" (ya da "Kilise Babaları"nın öğretisi) olarak kabul görmüştü.

Patristik felsefe bağlamında, Augustinus'tan önce dikkatleri çeken bir diğer düşünür, Kilise'nin ilk tarihçisi olarak kabul edilen Caeserea piskoposu Eusebios'tur (263-339) . İmparator Constantinus'un ve Hristiyan Roma İmparatorluğu'nun ilk ve en önde gelen savunucusu olan Eusebios, "bir bilgin, kronikçi ve Kilise tarihçisi olarak, Constantinus'un saltanatını, insanlık tarihinin doruk noktalarından biri, Eski Ahit'teki kehanetlerin gerçekleşmesi olarak" görmüştü.

Eusebios’un görüşü Ortodoks Kilisesince benimsenmiştir.

Patristik düşüncenin en ünlü ismi, Ambrosius'un öğrencisi ve onun etkisi altında Hristiyanlığı seçmiş olan Augustinus ise (354-430), Kilise Babaları'nın düşüncelerinde görülen antik felsefenin kavramlarıyla Hıristiyanlığı felsefi olarak temellendirme girişimlerinden en sistematik olanını ortaya koymuştur.

Augustinus’un "Tanrı Devleti" kavramı Katolik kilisesinin temel öğretisi olmuştur.

 

Skolastik Felsefe

 

Skolastik Dönem, 8. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar olan ikinci dönem Hristiyan felsefesidir. Skolastik ismi, Hristiyanlığın öğretilmesi için bu dönemdeki okullaşma hareketinden gelir. Skolastik “okul yolu” veya “okullaşma” anlamlarına gelir. Anselmus, Thomas Aquinas ve Ockhamlı William bu dönemin önde gelen filozoflarındandır.

Skolastik Dönem’de felsefenin eğitim alanına taşınması birçok öğrencinin dinî eğitim alarak Hristiyanlığı hızla yaymalarına neden olmuştur.

Bologna ve Oxford üniversiteleri bu dönemde kurulan ve bu geleneğin öncüsü olan yerlerdir. Skolastik Felsefe, Hristiyan kilisesinin temel inançlarını Aristoteles bilim ve felsefesine dayanarak temellendirme çabasından meydana gelir. Aristoteles, bu dönemin tek otoritesidir. Eleştiri ve araştırmaya kapalı bir felsefedir. Belli bir konuyu incelemek demek, o konuda Aristoteles’in ne yazdığını okumak demektir. Daha da derin bir inceleme, Thomas Aquinas’ın Aristoteles’in bu yazısı üzerine yazmış olduğu eseri okumak anlamına gelir.[1]

 

Kiliselerin Ayrışması; Ortodoks ve Katolik İnancı

 

  Katolikler ve Ortodokslar iki ana Hristiyanlık mezhepleridir. Temel prensip Hristiyanlık olmak üzere aralarında farklılıklar bulunur. Her iki mezhep de kendilerine Ortodoks Hristiyan demekteyse de Ortodoksluk Doğu Kiliselerine özgüdür. Batı ise, Katolik kiliseleri barındırır. Her iki ana mezhep, kendi aralarında farklı mezheplere bölünmüştür. 

Hristiyan dünyası 1054 yılında Doğu ve Batı kiliseleri olarak resmen ikiye ayrılmıştır. Katolik ayinleri Latince, Ortodoks ayinleri Yunanca yapılır. Ayrışma, daha önceki yıllarda başlamış olsa da resmileşmesi 1054 yılına rastlar ve Dördüncü Haçlı Seferiyle çatışmaya dönüşür.

Dördüncü Haçlı Seferi, 1202-1204 yılları arasında gerçekleşen ve Papa III. Innocentius çağrısıyla düzenlenen bir Latin Hristiyan seferiydi. Seferin amacı, başlangıçta Mısır'a hâkim olan güçlü Eyyubi Sultanlığını yenerek Müslümanların kontrolündeki Kudüs şehrini yeniden ele geçirmek olsa da, Ortodoks kilisesinin merkezi Konstantinopolis’i ele geçirip yağmalamakla yetindiler.

Büyük bir Haçlı ordusu, Ağustos 1203'te Konstantinopolis’i kuşattı. Ardından Aleksios ortak imparator olarak taç giydi. Ancak Ocak 1204'te bir halk ayaklanmasıyla tahttan indirildi ve Haçlıları vaat edilen ödülü ödemelerinden mahrum bıraktı. Aleksios'un 8 Şubat'ta öldürülmesinin ardından Haçlılar şehrin tamamını ele geçirdi. Nisan 1204'te Kostantinopolis’in muazzam zenginliğini ele geçirip yağmaladılar. Bundan sonra sadece bir avuç Haçlı Kutsal Topraklara gitmeye devam etti.

Konstantinopolis'in fethini Bizans İmparatorluğu'nun İznik, Trabzon ve Epir merkezli üç devlete bölünmesi izledi. Haçlılar daha sonra eski Roma topraklarında Frankokrasi olarak bilinen ve büyük ölçüde Konstantinopolis Latin İmparatorluğu'na bağlı olan birkaç yeni Haçlı devleti kurdular. Latin Haçlı devletlerinin varlığı, Bizans'ın ardılı olan devletler ve Bulgar İmparatorluğu ile hemen savaşa yol açtı. İznik İmparatorluğu sonunda Konstantinopolis'i geri aldı ve Temmuz 1261'de Bizans İmparatorluğu'nu yeniden kurdu.

Dördüncü Haçlı Seferiyle başlayan Konstantinopolis'in 60 yıllık işgal süreci hem Bizans için hem de Ortodoks-Katolik ayrımı için önemli sonuçlar doğurdu. Mezhepsel bölünmeler devam etti ve kiliselerin ayrışma süreci hızlandı.

 

Katolik Ve Ortodoks Farkı

 

Ortodokslarda halk idarede yer almaktadır. Patrik ve Baş Piskopos halk arasından seçilmektedir. Ancak bu kural Türkiye’de uygulanmamaktadır.

Katoliklerde atama yukardan aşağıya yapılmaktadır.

Katoliklerde Rahiplerin evlenmesi yasakken, Ortodokslarda Rahip evlenebilmektedir.

Katoliklerde vaftiz uygulaması su serperek yapılırken, Ortodokslarda ise tamamen suya daldırılarak vaftiz yapılmaktadır.

Katolikler İsa’nın doğumunu 25 Aralık olarak kutlarken, Ortodokslar 6 Ocak’ta kutlamaktadır.

Ortodoks ve Protestanlar Tanrı’ya affedici gözüyle bakar, Hz. İsa’nın affediciliği ön planda tutulur. Katolikler de ise, Hukuku esas alır. Tanrı, adildir. Doğru-yanlışı ayırt ederek gerektiğinde cezalandırandır.

Ortodokslarda kutsal Ruh sadece Baba’dan İsa aracılığıyla çıktığına inanılır. Katoliklerde ise hem Baba hem Oğul’dan çıktığına inanılır.

Katolikler Papa’nın Tanrı’yı temsil ettiğine, hatadan muafiyetine inanır. Ortodokslar ise karşı çıkarak, Peygamberlerin dahi hata yapabileceğine inanır.

 

Patristik Dönemde Akıl ve İnanç

 

Patristik dönemde inanç akla üstün tutulmuş olup, bilme sürecinde ilk koşul olarak inancı işaret etmektedir.

Tertullian: “Akıl almaz (saçma) olduğu için inanıyorum. ”

Clemens: “Anlamak için inanıyorum.” yargısıyla Tertullian’u eleştirmiştir.

Agustinus: Akılla inancı temellendirmeye çalışmış ve inancın akıldan önce geldiğini söyleyerek “Anlamak için inanıyorum.” yargısına katılmıştır.

 

Skolastik Dönemde Akıl ve İnanç

 

Skolastik Dönem’de Aristoteles’in etkisiyle inanç ile akıl arasındaki ilişkide ilk döneme göre aklın önemi artmış ve Hristiyan dininin bilgisi, sistemli olarak öğretilmeye çalışılmıştır. Bu açıdan akıl, inancın temellendirilmesi ve sistemli olarak öğretilmesi için kullanılmıştır. Ayrıca Skolastik Dönemi'n sonlarına doğru akıl ve inancın ayrı alanlar olduğu görüşlerine de rastlanılır.

Anselmus: “Anlamak için inanıyorum.” yargısına katılır ve inancı akıl ile temellendirmeye çalışır.

Aquinolu Thomas: “Anlamak için inanıyorum.” yargısını “İnanayım diye biliyorum.” yargısına dönüştürür. Bununla inanç ve aklın birbirinden ayrı iki bilgi alanına ait olduğunu ama bunun aralarında bir ilişki olmadığı anlamına gelmediğini ve akılla, inanç alanına ait bazı bilgilerin bilinmesinin zor olduğunu anlatmaktadır.

Ockhamlı William: İnanç ile aklın birbirinden bağımsız iki ayrı alan olduğunu belirterek inancın akla, aklın da inanca müdahalesine karşı çıkmıştır. Bu yaklaşımlar sonrasında Skolastik felsefe çözülmeye başlamış ve Rönesans’a zemin hazırlanmıştır.

 

Devam edecek: Rönesans, Doğa Felsefesi ve Hristiyan Çileciliği

 

Kaynaklar:

 

Gökberk, Macit. 2013, Felsefe Tarihi, Remzi Kitabevi,

Yılmaz, Temel, 2019-2020, Felsefe Dersleri, 11. Sınıf MEB Yay.

Batuk, Cengiz. 2006, Pavlus'u Düşünmek, Ankara Okulu Yay.

Tanilli, Server, 1986, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, c. II, Say Yay.

 

 

29.10.2025, Ünye Kent

https://www.unyekent.com/kose-yazilari/karadeniz_arkeolojisi_bizans_donemi_-_vii_patristik_ve_skolastik_felsefe_kiliselerin_ayrismasi-5614.html

 

 

 

Dipnot:

---

[1] Yılmaz, 2019-2020;

Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VI (Hristiyan Felsefesi, Aristoteles ve Platon)

 

Karadeniz Arkeolojisi – Bizans Dönemi - VI

(Hristiyan Felsefesi, Aristoteles ve Platon)

 

Doğu Roma İmparatorluğu yahut çok doğru olmayan adıyla Bizans, birçok kurum geleneğini öncülü Roma’ya öykünerek oluşturduğu gibi, felsefi yapısını da bu temel üzerinde kurmuştur. Felsefi olarak Hristiyan teolojisine dayanan Bizans düşünce yapısı, Eski Yunan felsefesinin, özellikle de Platon'un ve Aristoteles'in kavramlarının çizdiği bir çerçeveye sahiptir.

Bu dönem düşüncesi, Platon ve Aristoteles'in devlet görüşlerinden hareket ederek, onların fikirlerini Hristiyanlıkla uzlaştırmıştır.[1]

 

Hristiyan Felsefesinin Temelleri

 

Hristiyanlığın Eski Helen kültürüyle buluşmasından önceki konusu, Tanrı ile Hz. İsa arasındaki ilişkinin niteliği üzerineydi. İskenderiyeli rahip Arius'un (250-336) görüşüne göre Hz. İsa, insanüstü bir varlıktı ama Tanrı değildi. Oğul (İsa) ile Baba (Tanrı) aynı özü taşımıyorlardı: Baba, ezeli ve ebedi, hakiki Tanrı'ydı; Oğul İsa ise güçlü kutsal tarafı olan bir insandı. Bir diğer deyişle Arius, İsa’nın bütünüyle kutsal olmadığını, tam ve mutlak kutsallığın Tanrı'da olduğunu, dolayısıyla Tanrı'nın (Baba'nın) İsa’dan (Oğul'dan) "üstün" olduğunu ileri sürüyordu. (Zeus’la Herakles gibi.)

Karşı görüş ise, Baba-Oğul-Kutsal Ruh üçlemesine (Trinitas) dayanıyor ve bu üçleme içinde hepsinin "bir"liğini kabul ediyordu. Roma ülkesindeki tüm piskoposlar Nicaea’da (İznik) bir araya geldiler. İznik Konsili (MS. 325) adıyla bilinen bu görüşmede Arius'un görüşleri reddedildi. Arius'un görüşleri Ariusçuluk (Arianism) adıyla taraftar bulsa da zamanla ortadan kayboldu.

 

 Baba-Oğul-Kutsal Ruh üçlemesi (Trinitas)

 

Teslis, Kutsal Üçleme ya da Üçlü Birlik, tek olan Tanrı'nın Kutsal Kitap'ta kendisini bildirdiği her biri eşit yücelikte, özünde tek, ezeli ve ebedi olan üç benliğini konu edinen ve Hristiyan kiliselerinin çoğunluğu tarafından inanılan ana akım Hristiyan dininin merkezindeki inanç esasıdır.

Yeni Ahit’in içerisinde yer alan dört İncil’in Hz. İsa hakkındaki görüşleri de birbirlerinden farklıdır. Prof. Dr. Bart Ehrman’a göre en erken İnciller olan Matta, Markos ve Luka İncilleri İsa’yı yaratılmamış ve Baba Tanrı ile eşit bir tanrı olarak görmez. Sadece en son yazılan İncil olan Yuhanna İncili İsa’yı Baba Tanrı ile eşit ve yaratılmamış, yani ezelden beri var olan bir tanrı olarak tanımlar.[2]

Diğer konu, İsa'nın kutsal ve insani nitelikleri arasındaki ilişki hakkındaydı. Bir kesim Hıristiyan İsa’nın insani yanını esas alıp büyük bir ahlakçı olduğunu ileri sürmüş, kutsallığı daha çok Tanrı'ya ait bir nitelik olarak görmüşlerdir. Diğer kesim İsa'nın insani niteliklerinin kutsallığı içinde eridiğini ve İsa'nın tek bir kutsal kişilik olduğunu ileri sürmektedirler.

MS. 451 'de toplanan Chalcedon [Kadıköy] Konseyi, İsa'nın hakiki anlamda Tanrı ve hakiki anlamda insan olduğunu ve bu iki niteliğin onun kişiliğinde "bir"leştiği görüşünü benimsedi.

Bunun dışındaki görüşler, birinci tartışma konusundaki Ariusçuluk gibi, "sapkın" (heretik) olarak ilan edilse de Ortaçağ’a damgasını vuran Hristiyan felsefesi, kökeni itibariyle günümüzde bile tartışılan bir konu oldu.

 

Aristoteles ve Platon

 

Bizans Hristiyan felsefesi büyük oranda Hellenistik felsefeye dayanır. Helenistik Dönem felsefesi ise, Büyük İskender’in hocası Aristoteles tarafından biçimlendirilmiştir.

Aristoteles'in yer ve gök varlıkları arasında yaptığı ayrım, Orta Çağ Hristiyan dünya görüşü tarafından da benimsenmiştir. Buna göre yer varlıkları, toprak, hava, su ve ateşten yani dört unsurdan oluşuyordu. Buna karşılık gök varlıkları, sahip oldukları beşinci unsur olan "ether" sayesinde, bu değişim ve bozulmalardan korunmuşlardır. Bu düşünce, toplumun eşit olmayan ve hiyerarşik tabakalardan meydana geldiği yolundaki Orta Çağ anlayışını desteklemektedir.

Yine Orta Çağ siyasî düşüncesinin dayandığı bir diğer temel de Roma'nın hukuki ve siyasî kurumlarıdır. Bu noktalar göz önüne alındığında, Orta Çağ siyasî düşüncesini temsil eden birçok düşünürün görüşleri, polis ya da kent devleti bağlamında geliştirilmiş kavramların, Hristiyanlığı temellendirmek üzere, başka bir tarihsel-toplumsal örgütlenme tarzı içinde yeniden yoğrulmasını içermektedir.[3]

 

Yeni Platonculuk

 

Yeni-Platonculuk veya Neoplatonizm, Plotinus'un çalışmalarıyla başlayıp İmparator Justinianus'un MS 529'da Platon Akademisi'ni kapatmasıyla sona eren Platoncu felsefe dönemini belirtmek için kullanılan modern bir terimdir.

Genellikle 'mistik' veya dini nitelikte olarak tanımlanan bu Platonculuk türü, “Akademik Platonculuk” ana akımının dışında gelişmiştir. Yeni-Platonculuğun kökenleri, Gnostisizm ve Hermetik gelenek gibi hareket ve düşünce okullarını doğuran Helenistik senkretizm dönemine kadar izlenebilir.[4]

3. Yüzyıl’ın büyük düşünürü ve Yeni-Platonculuğun 'kurucusu' kabul edilen Plotinus, ilerici Hristiyan ve Gnostik fikirlerin geleneksel Platoncu felsefeyle muhteşem sentezinden sorumludur.[5]

Orta Çağ düşüncesi, ağırlıklı olarak Hıristiyanlık dininin etkisi altındadır ve bu nedenle de Hıristiyanlık bağlamındaki teoloji tartışmalarının yönlendirici izlerini taşımaktadır. Hıristiyanlığın bu etkisi ise, Hıristiyanlık öncesi Eski Yunan felsefesinin, özellikle de (Orta Çağ'ın ilk evrelerinde etkili olan Yeni-platonculuk akımında ve Augustinus'ta görüldüğü gibi) Platon'un ve (XIII. Yüzyılda "Aristotelesçi devrim" diye anılan görüşlerin ortaya çıkışında ve Aquinum'lu Thomas'ta örneklendiği gibi) Aristoteles’in kavramlarının çizdiği bir çerçeveye sahiptir.

 

Aquinoslu Thomas (1225 - 1274)

 

Napoli yakınlarında bir şatoda, Aquinum kontunun oğlu olarak doğdu. Orta Çağ siyasal düşüncesinin en büyük isimlerindendir. Aquinum'lu Thomas, dünyevi iktidar sahibi kralın yasayla bağlı bir yönetim sürdürmesinin gerekliliğini, yasasız yönetim anlamında tiranlığın olumsuzlanmasını bütünlüklü ve sistematik bir felsefe içinde yeniden işlemiştir.

Ortaçağ’ın önde gelen Hıristiyan filozoflarından biri olan Aquinoslu Thomas, bilginin imkân dâhilinde olduğunu ve bilgilenmenin de başta duyular olmak üzere akıl, haber ve sezgi ile gerçekleştiğini ifade etmektedir. Bilginin imkânını kabul eden Thomas, bilginin değerini de tartışmıştır. Ona göre bilginin değeri, bilginin zatına ait değer olan “doğruluk” ve bilginin özneye kattığı değer olan “yetkinlik” ile bağlantılıdır. Thomas, kişinin edindiği bilgi vasıtasıyla yetkinleşebileceğini ve bu sayede gerçek mutluluğa ulaşabileceğini söylemektedir.[6]

12, Yüzyıl’da başlayan "uyanış", Aquinum'lu Thomas zamanında Hıristiyan teolojisinin "Aristotelesçi" temellere oturtulması gibi bir oluşumla sonuçlanır. Hıristiyanlığın Platon ağırlıklı felsefi çerçeveden çıkıp Aristotelesçiliğe geçmesi, sadece saf anlamıyla teolojik bir tartışma olmanın çok ötesinde, pratik ve siyasal önemi bulunan bir yeniliktir. Bu yenilik, "akıl" ve "vahiy" arasındaki ilişkinin kurulması bakımından taşıdığı teolojik anlam, Thomas'ın Aristotelesçiliği bütünsel bir Hıristiyanlık yorumu haline getirmedeki başarısı ve bu gelişmelerin pratik siyasal önemi de göz önünde tutularak, kimi zaman bir "devrim" diye de nitelendirilmektedir.

Aquinas, Hristiyanlığa kalıcı bir entelektüel temel kazandırdı. Aristoteles ve teolojiyi sentezleyerek üniversiteleri, kilise hukukunu ve ahlak felsefesini şekillendirdi. Vizyonu Katolik düşüncesine rehberlik etti, Protestan reformcuları etkiledi ve hatta seküler siyaset teorisine bile girdi.

Akıl ve inancın bir arada var olabileceğini göstererek Aquinas, Batı medeniyetine yüzyıllar süren değişimlerden sağ çıkabilecek bir çerçeve sunmuştur.

Aquinoslu Thomas’ın felsefesi sayesinde Batı toplumları, Erken Ortaçağ’ın karanlık dünyasına rağmen müspet bilimlere yönelebilmiş ve Aydınlanma Çağı’nı yaşamıştır.

 

Devam edecek: Patristik Felsefe ve Hristiyan Çileciliği

 

Kaynaklar:

 

Aristoteles, Metafizik, 1996; (Çev.: Ahmet Arslan) Sosyal Yayınları, İstanbul,

Ehrman, Bart. 2021, The Bart Ehrman Blog

Özek, Çetin. 1968, Devlet ve Din, Ada Yayınları.

Ağaoğulları, M. Ali - Köker, Levent, 1991, İmparatorluktan Tanrı Devletine, İmge Kitabevi

Büyük, Celal. 2004, Orta Çağ Batı Düşüncesinde Hıristiyanlık-Siyaset İlişkisine Genel Bir Bakış, Dini Araştırmalar, Dergi Park, Cilt: 7 Sayı: 19

Hançerlioğlu, Orhan, 2019, Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi

Yıldız, Metin. 2007, Aquinoslu Thomas’ın Bilgi Teorisi, Erciyes Üniv. Yüksek Lisans Tezi

 

22.10.2025, Ünye Kent

https://www.unyekent.com/kose-yazilari/karadeniz_arkeolojisi_bizans_donemi_-_vi_hristiyan_felsefesi_aristoteles_ve_platon-5606.html

Dipnot:

---

[1] Özek, 1968; 42

[2] Ehrman, 2021; 28.02.2021

[3] Ağaoğulları- Köker, 1991; 79

[4] Gnostik; sezgi veya tefekkür yoluyla edinilebilen bilgidir. Hermetik, Rönesans döneminde tek ve gerçek bir teolojinin Tanrı tarafından en eski insanlara verildiğini ve bunun izlerinin hala çeşitli antik düşünce sistemlerinde bulunabileceğini iddia eden "antik teoloji" kavramıdır. Hermes Trismegistus'a atfedilen öğretilere dayanan felsefi ve dini bir gelenektir.

[5] Edward Moore, St. Elias Ortodoks İlahiyat Okulu, ABD

[6] Yıldız, 2007; 55