Assos Kazıları
Arkeoloji bilimi adına Anadolu’da ilk resmi kazı Assos’ta
gerçekleşti.
1881 yılında J.T.
Clarke ve F.H. Bacon adlı iki
genç mimar, yanlarına aldıkları 500 dolarlık mütevazı bir birikim ve "Dorian" adını verdikleri bir
yelkenliyle İngiltere’den yola çıktı. 26
yaşlarındaki bu iki genç, Assos’ta ilk bilimsel çalışmayı başlattı: kentin
surları, agorası ve Athena Tapınağı
gibi önemli yapıları ortaya çıkardı.
Assos'ta (Behramkale) ilk sistemli kazı
1881-1883 yıllarında J. T. Clarke ve
F. H. Bacon önderliğindeki Amerikan Arkeoloji Enstitüsü tarafından
yapılmasının ardından uzun bir ara verildi. İkinci dönem, 1981'de Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu ile başlayıp 2005'e
kadar sürdü. Üçüncü ve son dönem kazıları 2006'da Prof. Dr. Nurettin Arslan başkanlığında başladı
ve halen sürmektedir.
Assos'ta Arkeolojik Araştırmaların Tarihçesi
Modern arkeolojinin en romantik ve öncü
hikâyesi 1881 yılında bir yelkenliyle başlar. “Amerikan Kazıları” adıyla Assos’ta başlayan kazıların kahramanı J.T. Clarke ve F.H. Bacon adlı iki genç mimardır. Yanlarına aldıkları 500 dolarlık
mütevazı bir birikim ve "Dorian"
adını verdikleri bir yelkenliyle İngiltere’den yola çıkarlar. Bu macera,
Osmanlı topraklarındaki ilk resmi Amerikan kazısı olma
özelliğini taşır.
Koldewey’in çektiği 1902 tarihli fotoğrafta yer alan eski kazı atmosferi, arkeolojinin o dönemdeki tutkulu ruhunu yansıtır. Başlangıçta 500 dolarla yola çıkan ekip, zamanla Boston Güzel Sanatlar Müzesi ve çeşitli enstitülerin desteğiyle 19.121 dolarlık bir bütçeye ulaşmış; bu da çalışmanın maceraperestlikten profesyonel bilimsel bir modele evrilmesini sağlamıştır. Hatta o dönemde bölgeyi ziyaret eden Alman define avcısı Schliemann’ın "buradan önemli bir şey çıkmaz" şeklindeki kuşkucu tavrına rağmen, bu ekip Athena Tapınağı’nın frizlerini dünyaya tanıtmayı başarmıştır.
1879 yılında kurulan Amerikan Arkeoloji
Enstitüsü, J. T. Clarke ve F. H. Bacon’u dor mimarisini araştırmak
üzere Ege kıyılarına göndermişti.[1]
Joseph
Thacher Clarke 13 Ocak 1856'da Boston'da bir doktorun oğlu olarak
doğdu. Babası 12 yaşındayken öldü ve annesi onu eğitim için Almanya'ya götürdü;
burada Dresden'de okula gitti. 16 yaşında Boston'a döndü. Münih'teki Politeknik
Okulu'nda mimarlık okudu ve sanat tarihçisi Franz Reber'den ilham alarak antik Yunan mimarisine ilgi duydu.
1876'da mimar olarak çalışmak üzere Boston'a döndü. 1878'de Boston Mimarlar
Derneği'nden Yunanistan ve Küçük Asya'daki Dorik binaları incelemek için bir
seyahat bursu kurdu. Başka bir genç Amerikalı mimar F. H. Bacon ile birlikte Clarke, Londra'dan Hollanda, Ren, Tuna ve
Karadeniz üzerinden Ege Denizi'ne yelken açtı.[2]
Francis
Henry Bacon (1856-1940), 1881-1883 yılları arasında Assos'ta
çalışmış, detaylı çizimler yapmış ve 1921'de ünlü "Investigations at Assos" kitabını yayımlamıştır. 1856
yılında Massachusetts'te doğan Bacon, 1876 yılında Massachusetts Teknoloji
Enstitüsü'nden (MIT) mimar olarak mezun oldu. Arkeolojiye duyduğu büyük tutku,
onu arkadaşı Joseph Thacher Clarke ile birlikte Ege'yi gezmeye ve 1881 yılında
America Arkeoloji Enstitüsü (AIA) adına Assos'ta ilk büyük kazı çalışmasını
başlatmaya itti. Assos'taki çalışmaları sırasında çektiği fotoğraflar, yaptığı
haritalar ve mimari çizimler, arkeoloji dünyasında çizim standartlarını
belirledi. Bacon, Assos kazılarının tamamlanmasının ardından Amerika'ya dönerek
başarılı bir iç mimar ve tasarımcı olarak kariyerine devam etti. Ancak hayatı
boyunca Türkiye'yi ve antik kalıntıları unutamadı. Son yıllarında Türkiye'ye
geri dönen Bacon, eşiyle birlikte Çanakkale Boğazı'na bakan bir evde yaşamını
yitirdi.
Clarke ve Bacon’un daveti üzerine 1
Nisan 1882 tarihinde Assos’a gelen Alman mimar ve arkeolog R. Koldewey de kazıda görev alır. Münih ve Viyana’da mimarlık,
arkeoloji ve sanat tarihi eğitimi almış olan Koldewey bu iki arkadaşını çok
geride bırakarak 20. yy’ın en ünlü arkeologları arasında yer almayı başarmıştır
(Ceram 1949: 378-379). Bacon’ın “Koldewey’i insan tanıdıkça daha çok seviyor,
Clarke ve bana uygun bir adam” diye tanımladığı 27 yaşındaki bu Alman arkeolog
sayesinde daha düzenli ve programlı çalışmak mümkün olmuştur.[3]
(Ceram 1949:379; Andreia 1952: 22).
Robert
Koldewey (1855–1925), antik Babil kazıları ve Anadolu'daki
bilimsel mimari araştırmalarıyla tanınan öncü bir Alman mimar ve arkeologdur. Assos,
Lesbos (Midilli), Neandreia ve Zincirli gibi merkezlerde erken dönem arkeolojik
ve mimari incelemeler yaptı.
Clarke ve Bacon’ın Assos Çalışmaları
Sultan II. Mahmut tarafından 1835 yılında Athena Tapınağı’na ait
kabartmalı bloklar Fransızlara hediye olarak verilmiştir. Raoul-Rochette
İstanbul’da gerekli hazırlıkları tamamlayarak 1838 yılında Assos’taki mimari parçaları Paris’e götürmüştür. 1878 yılında yirmi
bir yaşındaki J. T. Clarke ve ona
çizimlerde yardım edecek olan arkadaşı F.
H. Bacon, Yunanistan ve Türkiye’deki Dor mimarisi üzerinde bir çalışma
yapmaya karar verirler. Boston Mimarlar Derneği’nin verdiği küçük bir avans ve her
birinin biriktirdiği beş yüzer doları vardır. İngiltere’de ellerindeki paranın projeyi
gerçekleştirmek için yeterli olmadığını düşünürler. Yolculuğu daha ucuza
getirmek ve aynı zamanda konaklamak için Dorian
adını verdikleri bir yelkenli tekne alarak İngiltere’den yolculuğa çıkarlar.
Manş Denizi, Ren Nehri, Tuna Nehri, İstanbul ve Çanakkale Boğazı’ndan sonra 1879
yılında Assos’u ziyaret ederler. Ülkelerine dönüşte yirmi sayfalık raporu
Amerikan Arkeoloji Enstitüsü başkanı E.
Norton’a sunarlar ve onu Assos’ta
kazı yapmak için ikna ederler.[4]
Amerikan Arkeoloji Enstitüsü’nün İtalya
ve Yunanistan gibi ülkeler yerine Osmanlı topraklarındaki bir antik kenti
seçmesinin bir nedeni de Osmanlı Devleti yasalarının daha uygun olmasıdır. E. Norton’a göre Yunanistan’dan antik
eserleri çıkarmak mümkün değildir. Buna karşın Türkiye’den her şeyi çıkartmak
doğru ilişkilerle mümkündür. O yıllardaki yasaya göre bulunan eserler kazı
yapan, arazi sahibi ve Osmanlı Devleti arasında üçe bölünmekteydi.[5]
Clarke ve Bacon’un daveti üzerine 1
Nisan 1882 tarihinde Assos’a gelen
Alman mimar ve arkeolog R. Koldewey
de kazıda görev alır. Münih ve Viyana’da mimarlık, arkeoloji ve sanat tarihi
eğitimi almış olan Koldewey bu iki arkadaşını çok geride bırakarak 20. yy’ın en
ünlü arkeologları arasında yer almayı başarmıştır. Bacon’ın “Koldewey’i insan
tanıdıkça daha çok seviyor, Clarke ve bana uygun bir adam” diye tanımladığı 27
yaşındaki bu Alman arkeolog sayesinde daha düzenli ve programlı çalışmak mümkün
olmuştur.[6]
1881 yılında Clarke başkanlığında
başlatılan arkeolojik kazılar, 1883 yılı baharına kadar devam etmiştir. Yüz yıl
sonra (1981) Ü. Serdaroğlu’nun
başlattığı kazılar 2005 yılına kadar kesintisiz devam etmiştir.
Assos’ta Yüz Yıllık Yalnızlık
Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu
Dönemi (1981-2005):
Yaklaşık yüz yıllık aradan sonra kazıları yeniden başlatan isimdir. Bu dönemde
tiyatro, nekropol (mezarlık alanı) ve surlarda büyük çaplı kazı ve restorasyon
çalışmaları gerçekleştirildi.[7]
Prof. Dr. Nurettin Arslan
Dönemi (2006-Günümüz):
Kazılar Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) adına sürdürülmektedir.
Kentin yerleşim dokusu, Kuzey Stoa alanı ve günlük yaşam alanları incelenip
restore edilmektedir.
2006 yılından sonraki üçüncü dönemde antik kentteki tekil
yapılardan çok, kenti bir bütün olarak anlamaya yönelik araştırmalara öncelik
verilmiştir.[8]
Bu amaç doğrultusunda Assos’ta farklı disiplinlerden oluşan
araştırma grupları çalışmalarını sürdürmektedir. 2024 yılı ve sonrası N. Arslan, kentin ticari ve siyasi
faaliyetlerinin icra edildiği agoranın
kullanım evrelerini araştırmaktadır. Yapılan kazılarda agorayı çevreleyen
binaların Erken Hellenistik Çağ’dan Bizans Çağı’na kadar devam eden uzun bir
imar faaliyetinin ürünü olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu araştırmalarda
Agora ve onun güneyindeki yamaca yaslanmış tiyatronun
da MÖ 4. yüzyılın sonlarındaki bir yapı programında inşa edildiği
belirlenmiştir.[9]
Assos’ta gezginlerin en çok dikkatlerini çeken yapı, kabartmalarını tanımlamakta zorlandıkları Athena Tapınağı’dır. Clarke ve Bacon’ın çıktığı arkeolojik serüvenin de en önemli nedenidir.
Devam edecek: Asos’ta Athena Tapınağı, Agora ve Tiyatro
Kaynaklar:
Clarke, Joseph Thacher (2025), A Doric Shaft And Base Found At
Assos, Myrina Yay.
Bacon, Francis Henry (1921), Investigations at Assos, America Arc. Inst.
Allen, Susan Heuck (2002), “Doğudaki Amerikalılar”: Francis Henry
Bacon, Joseph Thacher Clarke ve Assos'taki AIA. Boston 2002
Arslan, Nurettin (2010), Troas Bölgesi’ndeki Taşın Hayat Verdiği Kent
Assos: 1881-2009 Yılları Arasındaki Kazılara Genel Bakış, Colloquium Anatolicum
IX 2010
Arslan, Nurettin (2014), Assos Taşın Hayat Verdiği Kent, Homer Yay.
Serdaroğlu, Ümit (1996), Assos Behramkale, Arkeoloji
ve Sanat Yay.
[1] Clarke
1882; Clarke 1898; Clarke-Bacon-Koldewey 1902; Allen 2002, 63-92.
[2] Allen 2002,
s. 63–92.
[3] Ceram
1949:379; Andreia 1952: 22
[4] Arslan,
2010; 114-115
[5] Dyson,
1998; 68, Allen, 2002; 67
[6] Arslan
2010; 114-116
[7] Serdaroğlu
1983, 81-182; Serdaroğlu 1992, 43-51.
[8] Arslan
2010, 13-139; Arslan 2012, 231-247; Arslan-Rheidt, 2013, 195-246;
Arslan-Mohr-Rheidt 2016.
[9] Arslan-Eren
2012, 273-286; Arslan 2016, 85-116; Arslan 2019, 139-161.
