Assos Mimari Yapıları - II
Assos antik kentinin
önemli mimari kalıntılarından olan gymnasion ve hamam, Anadolu’da
Hellenistik dönemde başlayan ve Roma döneminde en ihtişamlı halini yaşayan
yapılardır. Assos tiyatrosu, kentteki sosyal yaşamın, kültürel etkileşimin
ve ekonomik yapının göstergesidir.
Tiyatro
İyi korunmuş Assos tiyatrosu, kentin
güneyinde Roma Hamamı ve Güney Stoa’nın aşağısındadır. Tiyatro, kayalık bir
yamaca yaslanmaktadır ve oturma sıralarını yerleştirmek için kayalar kesilerek oturma
yerleri (sekiler) oluşturulmuştur.[1]
Assos tiyatrosu, doğal bir yamaca
yaslanması ve at nalı planı ile tipik bir Yunan tiyatrosudur (Resim 1). M.Ö.3.
yüzyılda inşa edilen ve yaklaşık 5000 kişi kapasiteli olan tiyatroya, Roma Çağı’nda
bazı küçük ilaveler yapılarak kullanılmaya devam edilmiştir. Örneğin Roma
Dönemi’nde tiyatronun merkezinde yer alan ve orchestra (orkestra) denen kısmın önüne, iki katlı bir sahne binası
ilave edilmiştir.
Tiyatrodaki yazıtlar, şehrin gelir kaynakları
ve meslek grupları hakkında bilgi içermektedir. Bu yazıtlarda demirciler,
dericiler ve taş işletmecileriyle ilgili bazı bilgiler yer aldığı gibi Serapis kültüyle ilgili buluntular ele
geçirilmiştir.[2]
Tiyatro, 1883 yılındaki kısa süreli kazıların ardından
1980’li yıllarda tamamen açığa çıkartılarak restore edilmiştir. Taş ocağı
olarak kullanılan antik mekan, günümüze ulaşana kadar epeyce hasar görmesine
rağmen özgün haline sadık kalınarak bazı düzenlemeler gerçekleştirilmiştir.
Böylelikle Antik Tiyatro, günümüzde aktif olarak kullanılabilen bir yer haline
gelmiştir.
Orkestrayı saran birinci oturma sırasının kesilerek korkuluk
levhalarının yerleştirilmesi, tiyatroda gladyatör oyunlarının düzenlemesine
bağlanmaktadır. Bu görüş akropolisin güneybatı yamaçlarındaki kayalık üzerinde,
miğferli ve elinde ağ tutan gladyatör (retiarius) tasviri ile
desteklenmektedir. Bu betimleme yanındaki yazıta göre MS 2. yy’a
tarihlemektedir.
Tiyatro, koridor aracılığıyla üç bölüme ayrılmıştır. Yedi
yürüyüş yolu ile oturma alanları birkaç bölüme ayrılır. Her bir bölüm, farklı
sınıfsal gruplara aittir. Alanda görevliler için yapıldığı düşünülen mekanlar
bulunur. Orta sahne 19 m. genişliğinde, 0.43 m. yüksekliğindedir. Sahneye üç
ayrı kapıdan girilir.
Assos’daki yazıtların katalog çalışmalarını yürüten T. Özhan,
tiyatronun oturma sıraları üzerinde dört yazıt tespit etmiştir. Yazıtlardan biri
Serapis kültü, diğerleri ise taş
ocağı işletmecileri, demirciler ve dericiler gibi farklı meslek gruplarına
aittir. Roma Çağı’nda oturma sıralarına kazınan bu meslek grupları hiç kuşkusuz
kentin ekonomisi konusunda bize bilgi vermektedir.[3]
Gymnasion
Gymnasion yahut gymnasium, halkın
soyunarak beden eğitimi yaptığı bir yer anlamına gelir. Helen yaşamında beden
eğitimi büyük rol oynardı, olağan eğitim düzeninde gymnastike, mousike’yi
(müzik ve edebiyat) tamamlardı.[4]
Gymnasium kelimesi Grekçe gymnos yani
‘‘çıplaklar’’ anlamına gelen çoğul sıfattan türemiştir. Çünkü yunanlılar çıplak
spor yaparlardı. Kelime, önceleri bu şekilde çoğul anlamda “gymnos”
kullanılırken daha sonraları tekil olarak “gymnasion” şeklini alarak belirli bir
formdaki yapılar için kullanılmaya başlanmıştır.[5]
Bir kurum olarak, gymnasiumun ilk kez
Dor’lar tarafından İ.Ö. VII. yy.’da kurulduğu bilinmektedir. Büyük olasılıkla
gymnasium düşüncesi Girit ve Sparta’dan Atina’ya, daha sonra da tüm Grek
toplumuna geçmiş ve kültürel etkileşim sonucu Anadolu’da da çok sayıda inşa
edilmiştir. Antik dönemde gymnasiumlar: beden eğitimine, felsefe derslerinin
verilmesine ve spordan sonra yapılan vücut bakımına hizmet etmektedir.
Hellenistik dönemde gymnasium, kent içerisinde bir kamu binasıyken, özellikle
Roma imparatorluk döneminde hem kamu binası olarak hem de Romalı zengin
yurttaşların süslü villalarında bir bölüm olarak karşımıza çıkar.[6]
Assos’ta gymnasion şehrin Batı Kapısı’nı agoraya bağlayan yolun kuzeyinde bulunmaktadır.
52 x 52 metre ölçüşerinde, kare planlı avlunun etrafı, sundurma çatıyı taşıyan Dor
stilindeki sütunlu bir galeri ile çevrilmiştir. Avlunun etrafını saran bu
revaklı bölüm, öğrencileri yağmur ve güneşten korumaktaydı. (Resim 2).
Troas bölgesinde ilk gymnasion’lar, Sestos ve Abydos kentlerinde kurulmuştur. Assos Gymnasion’u, M.Ö.2. yy.da inşa
edilmiştir. Gymnasion’un arşitravı üzerindeki yazıta göre yapı Roma Çağı’nda da
kullanılmıştır. Yazıtta Quintus Lollius Philetaerus adlı bir kişinin Gymnasion’a
Stoa yaptırdığı yazılıdır. Bizans Çağı’na gelindiğinde yapının bir bölümü kiliseye
dönüştürülmüştür.[7]
Hamam
Assos’ta Roma Çağı yapılarından biri olan
hamam, tiyatro ile Güney Stoa arasında yer almaktadır (Resim 2).
Hamamda ele geçen kitabeden, yapıyı
yaptıran kişinin Lollia Antiokhis olduğu öğrenilmektedir. Kitabede “Hayatı boyunca Tanrı Augusutus Caesar’ın
rahibi olan Quintus Lollius Philetairos’un karısı, atalarının yasalarına göre
hüküm süren, kadınların en önde geleni Lollia Antiokhis, hamamı Aphrodite
loulia’ya ve halka adadı.” yazmaktadır.[8]
1882 yılında kazısı yapılmış olan hamam, günümüzde yeniden toprak ve makilerle kaplanmıştır.
Mozaikli Mekânlar
Amerikan kazı heyeti, Güney Stoa’nın doğu
kenarında, yarım daire şeklinde küçük bir odeon
planlı yapı açığa çıkarmıştır. Zemini, mozaik ile kaplanmıştır. Kenarları
geometrik bordür ile çevrili mozaik üzerinde; Nikeler, Eroslar, terazi ve
Aphrodite betimlenmiştir. M.Ö.4.yy.sonu-erken 3.yy.a tarihlenmiştir.[9]
2014 yılı kazı çalışmalarında, Bizans
Çağı’na ait mekânın zemininde 6x7 metrelik mozaik açığa çıkarılmıştır. Benzer
bir mozaik 1881 yılı kazılarında Athena tapınağının cellasında küçük bir
parçası korunmuş halde tespit edilmiştir.[10]
Devam Edecek: Assos Aristoteles Akademisi
Kaynaklar:
Strabon. 2015. Geographika. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İstanbul.
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Bülteni (2018), Assos Kazısı
Serdaroğlu, Ümit (1996), Assos Behramkale,
Arkeoloji ve Sanat Yay.
Arslan, Nurettin (2014), Assos Taşın Hayat Verdiği Kent, Homer
Yay.
Clarke, Joseph Thacher (2025), A Doric Shaft
And Base Found At Assos, Myrina Yay.
Demir,
Devrim (2018), Assos
Athena Tapınağı Frizleri, Seminer Dersi Notları, Çanakkale Onsekiz Mart
Üniversitesi
Arslan, N. – Böhlendorf-Arslan,
B. - Bakan, C. – Ayaz, M. (2015), 37. Kazı Sonuçları
Toplantısı, Assos Kazısı 2014 Yılı Çalışmaları. 2.Cilt. Sy. 347 - 362. Erzurum.
Wycherley, Richard Ernest (1993), Antik Çağda
Kentler Nasıl Kuruldu? Ark. ve Sanat Yay.
Tekçam, Tamay (2007), Arkeoloji Sözlüğü, Alfa Yay.
Bingül, Ahmet (2013), Antik Dönemde Gymnasiumun Önemi, Selçuk
Üniv. YLT.
[1] Arslan.
2014; 99.
[2] Serapis
kültü, MÖ 4. yüzyılın sonlarında İskenderiye'de I. Ptolemaios tarafından
kurulan, Yunan ve Mısır tanrılarını (özellikle Osiris ve Apis) birleştiren bir
inanç sistemidir. Amaç, Mısır'da yaşayan Yunanlar ile yerli halkı ortak bir
tanrıda buluşturmaktı. Bu kült, Helenistik ve Roma dönemlerinde Akdeniz
dünyasına hızla yayıldı.
[3] Arslan.
20..; 154-125
[4] Wycherley,
1993: 125
[5] Tekçam,
2007: 84
[6] Bingül,
2013; iii
[7] Arslan.
2014; 74
[8] Arslan.
2014; 97
[9] Arslan.
2014; 94
[10] Arslan,
N. – Böhlendorf-Arslan, B. - Bakan, C. – Ayaz, M. 2015
