AHMET DERYA VARILCI: Assos

22 Temmuz 2026 Çarşamba

Assos

Assos

2026 Yaz tatiline erken başladık. Mayıs’ın son haftasına girmeden Antalya’daydık. Haziran’ın sonuna doğru (20 Haziran) Laodikeia ve Hierapolis’i gezdik. 21 Haziran’da İzmir’deydik. Oradan Bergama’ya geçtik. Bergama Müzesi, Pergamon Antik Kenti ve Asklepion’u gördük. Aynı gün, 22 Haziran’da Çanakkale’ye geçtik.

Şehitlikleri ziyaret ettikten sonra Çanakkale’den ayrıldık. Troia Antik Kenti ve Müzesi’ni gördük.

Gün batımına doğru Assos’ta olmayı planladık.

Assos’a vardığımızda güneş batmak üzereydi ve Antik Kent’in gişeleri kapanmıştı.

Bunca yolu Assos için gelmiştik ve en güzel saatinde Assos kapalıydı.

Behramkale’ye tırmandık. Midilli’ye doğru gün batımını görüntüledik.

Uzak diyarlardan bir yelkenliyle gelip 150 yıl önce Assos’ta ilk kazıyı başlatan J.T. Clarke ve F.H. Bacon kadar şanslı değildik.

Ancak bu kadarıyla yetinecektik…

O an bir mucize gerçekleşti. Gişe görevlilerinden biri, görev yerine döndü. Yarım saatlik bir işi vardı. Bize ancak o kadarlık izin verebilirdi ve o süre bizim için gerçek bir fırsattı.

(Yine de bize yol gösteren yaşlı amcaya ve akropoldeki Hüdavendigar Camii’ne minnettarız!)

İşte Assos’tayız!

Ege Denizi’nin kuzey kıyılarında, Edremit Körfezi’ne hâkim 236 metre yükseklikteki volkanik bir kayalığın üzerindeyiz. Ege rüzgârlarıyla savrulan bu dik yamaçta ilk yerleşimin izleri MÖ 2. bin yıla kadar uzanmaktadır. Burası, Hitit metinlerinde "Assuwa" olarak anılan, Homeros’un İlyada’sında ise sarp kayalıklar üzerine kurulu bir Leleg kenti olarak betimlenen Assos…

Karşımızda Midilli (Lesbos) adasının sisli silueti, ayaklarımızın altında ise antik limanın asırlık taşları uzanmakta...

Assos, sıradan bir antik kent değil. Yöreye özgü andezit taşıyla hayat bulan, Aristoteles’in Felsefe Okulu’yla nefes alan önemli bir liman kenti.

Behramkale’nin kuşattığı zirvede kentin koruyucusu ve Anadolu’daki dor düzenli tek tapınak olan Athena Tapınağı’na ulaştığımızda mutluktan uçuyorduk.

İşte Anadolu’da Antik Dünya’nın en önemli yerleşimlerinden birindeyiz, Assos’tayız!

Assos’un Tarihçesi

Assos’un kent olarak ortaya çıkışı MÖ 7. yüzyıl ortalarında Lesbos (Midilli) adasındaki Methymna kentinden gelen Aioller tarafından kolonize edilmesine dayanır. Egemenlik değişimleri, Anadolu'daki diğer birçok kent gibi Assos da MÖ 560 dolaylarında Lidya Krallığı'nın, ardından MÖ 547'de Perslerin kontrolüne girmiştir. Böylece Arkaik ve Klasik dönemlerin ardından Pers Dönemi gelir.

MÖ 477-401 yılları arasında kent, Pers baskısına karşı kurulan Attik-Delos Deniz Birliği'nin bir üyesi olur. Ancak MÖ 387'deki Antalkidas Barışı ile yeniden Pers egemenliğine girer.

Tiranlar ve Aristoteles Dönemi

Assos tarihinin en dikkat çekici dönemi, MÖ 4. yüzyılda kentin yönetimini üstlenen tiranlar ve dünyaca ünlü filozof Aristoteles ile olan bağıdır:

Eubulos ve Hermeias: Kent önce zengin bir banker olan Eubulos, ardından onun halefi (ve eski kölesi) Hermeias tarafından yönetilmiştir.

Felsefe Okulu: Hermeias, dostu Aristoteles'i MÖ 347 yılında Assos'a davet etmiş ve burada bir akademi kurulmasını sağlamıştır. Aristoteles, burada yaklaşık üç yıl kalmış, Hermeias’ın akrabası Pythia ile evlenmiş ve önemli felsefi çalışmalar yürütmüştür. MÖ 345 yılında Perslerin Hermeias’ı yakalayıp öldürmesi üzerine Aristoteles kentten ayrılmak zorunda kalmıştır.

Hellenistik ve Roma Dönemleri

Büyük İskender ve Pergamon: MÖ 334 yılında Büyük İskender'in Persleri mağlup etmesiyle bağımsızlığına kavuşan kent, daha sonra Lysimakhos ve Pergamon (Bergama) Krallığı'nın yönetimine girmiştir.

Roma Hâkimiyeti: MÖ 133 yılında Pergamon Kralı III. Attalos'un vasiyetiyle Roma topraklarına katılmıştır. Roma döneminde de önemini koruyan kenti MS 18'de Germanicus ve Caligula, MS 56/57 yıllarında ise Aziz Paulus ziyaret etmiştir.

Bizans ve Osmanlı Dönemleri

Bizans: Erken Bizans döneminde bir piskoposluk merkezi olan Assos, zamanla stratejik önemini kaybetmeye başlamıştır.

Türk Hâkimiyeti: Kent 14. yüzyılda Türklerin (Osmanlı) eline geçmiştir. Bu dönemden günümüze ulaşan en önemli yapılar akropoldeki Hüdavendigar Camii ve Tuzla Çayı üzerindeki köprüdür.